Begin oktober 2025 speelde ik mee in een groot orkest dat één keer per jaar bijeenkomt. De deelnemers hebben een medische achtergrond en we spelen voor een goed doel. Na tweeënhalve dag repeteren, geven we dan een concert. Dit keer stond ook de inleiding van Wagners opera Lohengrin op het programma. Onze dirigent moest, ter verduidelijking van de sfeer van het stuk, de inhoud van het werk kort toelichten aan veel medespelers.
Het verhaal bij Wagner gaat over Eisa van Brabant, die wordt beschuldigd van de moord op haar broer Gottfried. De jongen is verdwenen en zou de rechtmatige erfgenaam zijn om hun vader als koning op te volgen. Eisa zweert onschuld en roept een ridder op om haar te verdedigen in een godsoordeel (een tweegevecht). Vlak voordat de opvolging mis dreigt te gaan, verschijnt er een prachtige man in een boot, getrokken door een zwaan. Hij wil voor haar vechten, wint en trouwt met Eisa.
Er is echter één belofte: zij mag nooit naar zijn naam of afkomst vragen. Zou zij dit wel doen, dan zou dat een teken van gebrek aan vertrouwen zijn en zou hij moeten vertrekken. Eisa wordt opgehitst door een boze vrouw – die een heks blijkt te zijn – en stelt in de huwelijksnacht toch de verboden vraag. Lohengrin vertelt dan dat hij Lohengrin heet en door de Graal gestuurd werd om onschuld te verdedigen. Nu zijn geheim is verraden, moet hij on-middellijk terugkeren. Vóór zijn vertrek verandert de zwaan in haar broer, Gottfried. Eisa sterft van verdriet. Ik dacht toen ik met de opera kennis maakte, dat ik het “echte” verhaal al lang kende. De Zwanen-ridder ging toch eerst na een paar jaar weg? Ze hadden toch ook kinderen? Ik had het namelijk anders geleerd, al op de lagere school in Kalkar, in Duits-land. Hier had de Zwanenridder een andere naam, Elyas, en hij vertrok inderdaad pas na een aantal ja-ren. Zo had de juf het verteld. Ongeveer vijftien kilometer van de school stond namelijk de ons bekende’Schwanenburg’ in Kleef. Vroeger had de Rijn ook vlak langs Kleef gelopen, en met kinderlijke fantasie was het een mooi verhaal. Een ridder die komt red-den. Op het schoolplein bespraken we wel waarom dan toch die rare belofte. Waarom mocht je niet zeggen waar je vandaan kwam? Wij begrepen het niet, zoals zoveel dingen uit de grote-mensen-we-reld.
Het verhaal heeft een oudere achtergrond en berust op een Franse vertelling uit de twaalfde eeuw. Al heel vroeg werd in Kleef de legende gecre-eerd dat het geslacht dat eeuwenlang de burcht be-woonde, zou afstammen van deze Elyas, bij Wagner beter bekend als Lohengrin. Passend daarbij is dat al in de zestiende eeuw op een grafsteen van de vorst van Kleef een zwaan te zien was.
Nog steeds vind ik het verhaal, zoals ik het als kind hoorde, mooier dan de Lohengrinversie van Wagner. Passende muziek daarbij kende ik toen nog niet. Maar ik moet toegeven, wij hebben op 5 okto-ber in Enschede een prachtige inleiding op de opera Lohengrin gespeeld voor een dankbaar publiek.
Reinhard Maas